خواست خدا مفيد و سودمند خواهد بود و دارندهء آن ، بىنياز از كتاب‌هاى ازرقى و فاكهى است ، در حالى كه آن دو كتاب ، خواننده را از اين كتاب بىنياز نمىسازد ؛ اگرچه ازرقى و فاكهى را حق پيشقدمى و آغازگرى در اين عرصه است و آنچه آنان يادآور شده و نگاشته‌اند ، اساس و بنياد اين كتاب قرار گرفته است . در كتابى كه محمّدبن اسحاق‌بن عباس مكّىِ فاكهى نگاشته ، مطالب بسيار سودمندى وجود دارد كه لابه‌لاى كتاب ازرقى ( اخبار مكّه ) و نيز در تأليف ما ، دربارهء آنها مطلبى نيامده است . اين دو تاريخ‌نگار ( ازرقى و فاكهى ) در سدهء سوم زيسته‌اند و فاكهى - به گمان بسيار - اندكى ديرتر از ازرقى بوده و از زمان آن دو ، تاكنون كه پانصد و چهل و اندى سال است « 1 » كسى در اين زمينه تأليفى نداشته است ، حال آنكه طى اين فاصلهء زمانى ، مسائل و رويدادهاى بسيارى پيش آمده كه آگاهى بر تمامى آنها آسان نيست ، تلاش فراوانى براى اطلاع از آنها به عمل آورديم ، بر برخى از آنها دست يافتيم و در مورد برخى ديگر ، ناكام مانديم كه جاى افسوس بسيار دارد . از بىتوجّهى فضلاى مكّهء مكرّمه در پىگيرى كار ازرقى و نگاشتن تاريخ شهر مكّه و معرّفى بزرگان و كارگزاران و قاضيان و سخنوران و علما و راويان آن ، آنگونه كه فضلاى ديگر شهرها انجام داده‌اند ؛ از جمله تاريخ بغداد نوشتهء خطيب بغدادى « 2 » و پس از وى تاريخ دمشق نوشتهء ابن‌عساكر « 3 » و تاريخ مصر تأليف قطب حلبى و چند تاريخ شهر ديگر ، در شگفتم .

--> ( 1 ) - ولادت فاسى در سال 775 و فوت او به سال 832 اتّفاق افتاد و كتاب « شفاء الغرام بأخبار البلد الحرام » رادر سال 816 تأليف كرد . ( 2 ) - خطيب بغدادى در سال 406 وفات يافت و كتاب وى از منابع بسيار مهم در تاريخ اين شهر است . ( 3 ) - على بن ابىمحمّد حسن بن هبةاللَّه بن عبداللَّه بن حسين حافظ ثقةالدين ابوالقاسم دمشقى شافعى ، معروف به ابن‌عساكر در محرّم سال 499 متولّد شد و در رجب سال 571 وفات يافت . او داراى تصنيف‌هاى بسيارى در حديث است ؛ مهمترين تأليف او « التاريخ الكبير لدمشق » در چندين جلد است . ( نك : اسماعيل پاشا بغدادى ، هداية العارفين في أسماء المؤلّفين وآثار المصنّفين ، جلد اول ، طبع استامبول ، 1951 م ) .